Wat is dissociatie?

Het gevoel 'los te raken van jezelf of van je omgeving' noemen we dissociatie. Dissociatie is een toestand waarin gedachten, emoties, waarnemingen en/of herinneringen tijdelijk niet oproepbaar of waarneembaar zijn, of minder samenhang vertonen. Het kan een overlevingsmechanisme zijn als gevolg van extreme stress. Het komt vaak voor bij mensen die als kind nare en ingrijpende ervaringen hebben gehad, hoewel dit niet bij iedereen het geval is.

Vrijwel iedereen kent een bepaalde vorm van dissociatie. Maar wanneer dissociatie vaak en veel optreedt en dit (ernstige) belemmeringen oplevert in je dagelijks leven, kan het zijn dat je een dissociatieve stoornis hebt. We maken onderscheid tussen wat dissociatie als ervaring of symptoom betekent en wat een dissociatieve stoornis inhoudt. Dissociatie komt namelijk ook voor bij andere psychische aandoeningen als PTSS, autisme, adhd, angststoornissen en borderline.

Op deze pagina

Dissociatie: het gevoel los te raken van jezelf of je omgeving

Illustratie/ bron: unsplash.com

Bijna iedereen maakt wel eens mee dat je niet meer precies weet wat je gedaan hebt of dat je je vervreemd voelt van jezelf of van de wereld om je heen. Bijvoorbeeld als je auto rijdt en je niet meer herinnert waar je precies langs bent gereden. Of je bent een boek aan het lezen en iemand spreekt je aan, maar je hoort dit niet. Dit is dus in principe een normaal verschijnsel, hoewel we in dat geval meestal niet de psychologische term (dissociatie) gebruiken.

Wanneer je echter vaak dissociatieve ervaringen hebt, kan het zijn dat er meer aan de hand is en dat je hulp nodig hebt om je klachten te verminderen of er mee te leren omgaan. Misschien weet je regelmatig niet meer wat je hebt gedaan, voel je je veel groter of kleiner dan je feitelijk bent, merk je dat je ongevoelig bent voor pijn of andere lichamelijke sensaties, voelt het of er een dikke glazen muur is tussen jou en de rest van de wereld of lijken je gedachten of gevoelens niet van jou te zijn. Als je daar veel en vaak last van hebt kan het zijn dat je een dissociatieve stoornis hebt.

^

Dissociatieve stoornissen

Een dissociatieve stoornis wordt vastgesteld door een psycholoog of psychiater. Op dit moment worden vijf verschillende dissociatieve stoornissen onderscheiden, met elk bepaalde kenmerken (ook wel criteria genoemd). Wat al deze stoornissen echter gemeen hebben, is dat iemand vaak en veel dissocieert. DIS (dissociatieve identiteitsstoornis), DPDR (depersonalisatie-derealisatiestoornis) en AGDS (anderszins gespecificeerde dissociatieve stoornis) komen van die vijf het meest voor.

Er is veel overlap, maar er zijn ook verschillen. Zo is bijvoorbeeld bij DPDR vaak sprake van een chronisch of veelvuldig gevoel van vervreemding van jezelf en/ of je omgeving; DIS kenmerkt zich doordat er sprake is van fragmentatie van de identiteit in persoonlijkheidstoestanden of -delen. Onder AGDS vallen verschillende subtypen, bijvoorbeeld als je veel last hebt van vervreemding en het gevoel hebt weinig controle te hebben over je gedrag, of als je langdurige en ernstige twijfels hebt over je identiteit. Belangrijk om hierbij te benadrukken is dat individuele verschillen groot kunnen zijn, en dat het altijd van belang is om te onderzoeken hoe het werkt in jouw hoofd en lijf en welke functie(s) dissociatie heeft in jouw leven en geschiedenis. Net als niemand met autisme of reuma hetzelfde is, is ook niemand met een dissociatieve stoornis hetzelfde.

^

Hulp en steun zoeken

Bij vrijwel alle psychische diagnoses/ classificaties is er ook sprake van lijden: je hebt veel last van je klachten en/ of ze belemmeren je bijvoorbeeld op het vlak van zelfzorg, sociale contacten, werk of andere dagelijkse bezigheden. Veel mensen die gediagnosticeerd worden met een dissociatieve stoornis, hebben al vaker hulp gezocht en/ of hebben meerdere of andere psychische klachten. Het kan ook zijn dat je vooral lichamelijke klachten opmerkt, zoals veelvuldig hoofd- en buikpijn en onverklaarbare vermoeidheid. Het is niet altijd direct duidelijk dat er sprake is van dissociatie en/ of een dissociatieve stoornis. We merken ook vaak dat veel mensen het lastig vinden hun ervaringen onder woorden te brengen, zich 'gek' voelen of dat ze zich schamen.

Door passende hulp en ondersteuning kunnen je klachten verminderen of oplossen. Of je kunt leren er op een andere manier mee om te gaan. We raden altijd aan om - waar mogelijk - met een ter zake deskundige hulpverlener te praten en waarbij je samen kijkt naar wat voor jou behulpzaam is. De huisarts is het eerste aanspreekpunt voor een verwijzing naar de ggz (geestelijke gezondheidszorg). Ook andere vormen van hulp en steun zijn belangrijk: zo kan lotgenotencontact behulpzaam zijn, net als praten met een vriend of andere vertrouwenspersoon - of hulp vragen aan iemand die je kan ondersteunen in praktische dagelijkse zaken als je daar momenteel moeite mee hebt.

> Bekijk de thuisartsversie met informatie over dissociatie en dissociatieve stoornissen

^