Wat is dissociatie?

Dissociatie is een toestand waarin gedachten, emoties, waarnemingen, herinneringen buiten het bewustzijn worden geplaatst, tijdelijk niet oproepbaar zijn of minder samenhang vertonen. Het kan beschouwd worden als een overlevingsmechanisme wanneer de hersenen extreme stress signaleren. Wanneer dissociatie langdurig of permanent optreedt en dit (ernstige) belemmeringen oplevert in het dagelijks functioneren, is er meestal sprake van een dissociatieve stoornis. We maken onderscheid tussen wat dissociatie als ervaring betekent en wat een dissociatieve stoornis inhoudt.

Dissociatie: is dat normaal?

Ja. In het dagelijks leven maakt ieder mens wel eens een of andere vorm van bewustzijnsverandering (dissociatie) mee. Een mens kan als het ware op twee sporen tegelijkertijd bezig zijn. Bepaalde handelingen kunnen herhaaldelijk en routinematig uitgevoerd worden alsof ze vanzelf gebeuren (bijvoorbeeld autorijden). Er is dan weinig bewuste aandacht nodig: een inwendige ‘automatische piloot’ lijkt het gedrag te sturen. Op een ander spoor kan je op hetzelfde moment bewuster aanwezig zijn: je aandacht en gevoel zijn daar meer bij betrokken, zoals bij het praten tegen een vriendin. 

Een paar voorbeelden van dissociatie als normaal verschijnsel:

  • Je wordt midden in de nacht plotseling wakker, en je bent even helemaal gedesoriënteerd: je weet niet waar en/ of wie je bent. Vrij snel besef je weer dat je in je eigen bed ligt.
  • Dagelijks rijd je dezelfde route van en naar je werk. Na een lange werkdag ben je op weg naar huis. Opeens ben je al bij het kruispunt in jouw straat: je schrikt, en beseft dat je je niet de hele rit kan herinneren.
  • Je zit op de bank te lezen en gaat helemaal op in het verhaal. Dan hoor je je vriend(in) zeggen: “Dit is al de derde keer dat ik vraag of je ook koffie wilt”. Je hebt de eerste twee keren echter helemaal niet gehoord.

Deze vorm van dissociatie bij onbewuste waarnemingen en automatische handelingen komt bij vrijwel iedereen wel eens voor. Eén van de taken die onze hersenen aan de lopende band uitvoeren, is het filteren en selecteren van informatie, op basis van wat op dat moment belangrijk of relevant is/ lijkt. Dit proces gebeurt grotendeels automatisch en zonder dat je dat in de gaten hebt. Zonder deze selectieve aandacht zou de informatieverwerking en gedragssturing in ons brein meteen overladen worden.

Definitie en betekenis

De term dissociatie werd voor het eerst gebruikt door de Franse psychiater Pierre Janet (1859-1947). Hij beschreef dissociatie als een - in eerste instantie - effectief verdedigingsmechanisme tegen een psychisch trauma. Dit treedt in werking in verschillende omstandigheden. Bij dissociatie vindt er een proces plaats waarbij gedachten, emoties, waarnemingen of herinneringen buiten het actieve bewustzijn worden geplaatst, tijdelijk niet ‘oproepbaar’ zijn of minder samenhang vertonen.De letterlijke betekenis van dissociatie is: ontkoppeling of ‘uiteenvallen.’ (bron: Top Referent Trauma Centrum Fivoor, Den Haag).

Pas wanneer dissociatie langdurig, veelvuldig en belemmerend aanwezig is in iemands dagelijks leven, kan er sprake zijn van een dissociatieve stoornis. Dissociatie kan ook een symptoom zijn bij andere psychiatrische diagnoses, waaronder PTSS, borderline en angststoornissen.