Depersonalisatie en Derealisatie (DP/DR)

Depersonalisatie wordt omschreven als een verandering van de waarneming of ervaring van zichzelf, zodat het gevoel van de eigen realiteit tijdelijk zoek is.
Dit uit zich in een gevoel van vervreemding van zichzelf of van onwerkelijkheid. Het kan ook inhouden dat men het gevoel heeft dat de eigen lichaamsdelen zijn veranderd in afmeting of dat men het gevoel heeft alsof men zichzelf van een afstandje, buiten zichzelf waarneemt.
Depersonalisatie kan gepaard gaan met ervaringen van derealisatie, wat omschreven wordt als een wijziging in de perceptie van de omgeving zodat het gevoel van realiteit van de buitenwereld verloren gaat.

Het symptoom komt zowel bij mensen met een psychiatrische stoornis voor, maar ook bij mensen die daar niet aan lijden. Vaak is er een relatie met angsten, of het toenemen van het angstniveau.
Als dissociatieve stoornis omschrijft de DSM IV dit als:

• Aanhoudende of recidiverende belevingen van het gevoel los te staan en externe waarnemer te zijn van de eigen geestelijke processen of het eigen lichaam (bijvoorbeeld het gevoel alsof alles in een droom gebeurt)
• Tijdens de beleving van de depersonalisatie blijft de realiteitszin intact
• Het veroorzaakt in significante mate lijden of beperkingen in het sociaal en beroepsmatig functioneren, of het functioneren op andere belangrijke terreinen
• De beleving komt niet uitsluitend voor in het beloop van een andere psychiche stoornis

Er is vrij weinig literatuur over DP/DR als dissociatieve stoornis, als zelfstandige diagnose naast DIS of DS-NAO. De diagnose wordt vrij weinig gesteld, en voornamelijk als er inderdaad sprake is van hardnekkig en ernstig lijden of disfunctioneren.

Als zelfstandige dissociatie-diagnose is de chronische depersonalisatie (soms gepaard gaand met derealisatie) het belangrijkste symptoom. Er is dus geen cluster van andere ernstige dissociatieve symptomen zoals amnesie of identiteits-fragmentering.

Verschijnselen zijn bijvoorbeeld:

• Veranderde lichaamsbeleving zoals gevoelloosheid in delen van het lichaam en ongevoeligheid voor pijn. Dit wordt vaak gezien bij mensen die mishandeling hebben meegemaakt en doet zich vaak chronisch voor bij patiënten met DIS of DS-NAO, of met een depersonalisatiestoornis
• Het gevoel van lichamelijke vervreemding, alsof het lichaam of een deel ervan is vervormd of anders aanvoelt
• Het gevoel alsof de buitenwereld niet meer echt is

Depersonalisatie- en derealisatieverschijnselen komen ook voor bij mensen met DIS of DS-NAO. Daarbij gaat het ondermeer om:

• Gevoelens van verregaande vervreemding van zichzelf, in de zin van handelen buiten de controle om, 'als een robot of automaat', 'alsof ik er zelf niet bij ben'. Het gedrag wordt als het ware gestuurd of bepaald door een ander deel van de persoonlijkheid. Er is dan geen totale amnesie, maar de patiënt beschrijft het handelen alsof het 'als van binnenuit' wordt gestuurd. Er is dus geen beleving van een vreemde macht of entiteit, die van buitenaf het gedrag bestuurt
• Buiten, naast, achter of boven jezelf staan, 'van een afstandje toekijken', jezelf van een afstandje zien. De ervaring letterlijk buiten het lichaam te zijn en toe te kijken hoe als het ware 'een ander deel' handelt is zeer specifiek voor DIS. Dat kan voor allerlei, ook positief handelen of gedragen zijn
• Veranderde waarneming van het lichaam, bijvoorbeeld: de handen of benen lijken veel kleiner of juist veel groter. Bij DIS-patiënten komt dit ondermeer voor als een jonger deel van de persoonlijkheid op de voorgrond treedt, waarbij de voorstelling van het lichaam niet meer overeenkomt met de verwachting

Er is nog weinig structuur in de behandeling van DP/DR als dissociatieve stoornis. Er zijn weinig systematische of gecontroleerde onderzoeken naar gedaan.
Behandeling vindt soms plaats met behulp van medicatie, waarbij moet worden opgemerkt dat de resultaten daarvan erg wisselend kunnen zijn.

Dissociatieve symptomen komen ook vaak voor zonder dat sprake is van dissociatie, bijvoorbeeld (maar zeker niet uitsluitend) als gevolg van (langdurig) drugs- of drankgebruik. Het spreekt vanzelf dat in die situaties andere oplossingen voor de aandoening mogelijk zijn.
Caleidoscoop richt zich echter qua doelgroep uitsluitend op de depersonalisatiestoornis in de context van dissociatieve stoornissen.